Krachtig tegen koorts!

Kinaboom (Cinchona spp.)
Walstrofamilie (Rubiaceae)

Omschrijving: Binnen het geslacht Cinchona bevinden zich ongeveer 40 soorten. Het zijn altijdgroene struiken of kleine bomen, tussen de 5 en 15 meter hoog. De bladeren staan tegenover elkaar en zijn rond tot lancetvormig. De bloemen zijn wit, roze of rood en staan in pluimen. Van de Kinasoorten worden verschillende commercieel gebruikt voor de productie van kinine en kinidine zoals Cinchona ledgeriana, C. pubescens, C. succirubra en C. officinalis.

In de tuin: Tropische kas (Cinchona pubescens)

In welke vorm in de collectie: Binnen het collectiedeel in de Wachendorffzaal bevinden zich geen monsters van de Kinaboom; die zijn te vinden in het Universiteitsmuseum. De monsters die hier staan, hebben de Botanische Tuinen weer in bruikleen van het Universiteitsmuseum.

Verspreiding: Oorspronkelijk inheems in Zuid-Amerika, inmiddels overal in tropische gebieden

Gebruikte delen: Bast

Actieve stof(fen): Kinine, kinidine

Medicinaal gebruik & werking: Kinine wordt toegepast bij malaria. Kinine gaat koortsaanvallen tegen die veroorzaakt worden door Plasmodium, een eencellig organisme dat tot de protozoën behoort. Plasmodium, de malariaparasiet, wordt van mens tot mens overgebracht door muggen van het geslacht Anopheles. Bij besmetting nestelt Plasmodium zich eerst in de lever om vervolgens rode bloedcellen te infecteren. Plasmodium vermenigvuldigt zich vervolgens verder in de bloedcellen en richt ze langzaam te gronde. Om de zoveel tijd barsten de geïnfecteerde bloedcellen min of meer gelijktijdig open en komen de (jonge) parasieten en hun afvalstoffen vrij in het bloed, wat een koortsaanval veroorzaakt. De ‘jonkies’ dringen vervolgens nieuwe, rode bloedcellen binnen. Deze cyclus blijft zich herhalen en resulteert in een snelle toename van het aantal parasieten in het bloed en de daaraan gekoppelde ziekteverschijnselen.

Plakcellen
Afhankelijk van de soort Plasmodium, zijn er verschillende vormen van malaria. Het gevaarlijkst is malaria tropica die wordt veroorzaakt door Plasmodium falciparum. Na infectie van een rode bloedcel, gaat P. falciparum zich in zo’n cel niet alleen vermenigvuldigen, maar maakt hij ook kleverige eiwitten aan de buitenkant van de cel. Die blijft hierdoor plakken aan de wand van kleine bloedvaatjes en aan andere geïnfecteerde, rode bloedcellen. Daarmee voorkomt de parasiet dat hij met de bloedstroom wordt meegevoerd naar de milt, waar de besmette, rode bloedcel zou worden gedetecteerd en vernietigd. Helaas kunnen de plakcellen ook bloedvaatjes in vitale organen, zoals de hersenen, blokkeren. In dat geval is sprake van cerebrale malaria. Zonder medische behandeling is de sterftekans hierbij 95%.
Medicijnen en resistentie
Kinine doodt de parasiet in de rode bloedcellen en zorgt dus voor afname van de koortspieken en de andere ziekteverschijnselen. Kinine is echter niet in staat om de parasiet in de lever te doden, daarvoor zijn andere middelen noodzakelijk. Ook het seksueel reproductieve stadium van de parasiet (de gametocyten) gaat niet dood van kinine. Daarnaast bouwt de malariaparasiet snel resistentie op tegen medicijnen. Daarom worden vaak cocktails van antimalariamiddelen gebruikt en is men steeds op zoek naar nieuwe medicijnen. De wereldgezondheidsorganisatie schat dat meer dan 200.000.000 mensen lijden aan malaria. Per jaar sterven er ongeveer 700.000 mensen aan, vooral kinderen. Veel malarialijders zijn besmet met meer dan 1 malariavariant.

Inheemse malaria
Denk niet dat malaria een ver-van-mijn-bed ziekte is! Mensen nemen malaria tegenwoordig mee van hun reizen naar de tropen en tot na de Tweede Wereldoorlog kwam in de kustprovincies van Nederland veel malaria voor. Pas in 1959 is deze inheemse malaria voor het laatst geconstateerd en in 1970 is Nederland officieel malariavrij verklaard door de wereldgezondheidsorganisatie. Er leefden hier twee soorten malariaparasieten: Plasmodium vivax en in mindere mate P. malariae, die beide relatief milde klachten veroorzaakten. De ziekte werd verspreid door de brakwatervariant van de malariamug. In Nederland is malaria uiteindelijk verdwenen door o.a. bestrijding van de mug, watervervuiling en het verdwijnen van brakwatergebieden.

In de disco!
Kinine wordt ook toegepast als bitterstof in frisdranken zoals tonic of bitter lemon. Als je met een glaasje tonic in de disco staat dan licht dit soms blauw op. Dit komt omdat kinine onder ultraviolet licht (blacklight) een sterk blauwe fluorescentie geeft.
Behalve kinine wordt ook kinidine uit kinabast geïsoleerd. Kinidine wordt in de geneeskunde gebruikt bij de behandeling van hartritmestoornissen.